Zawarcie związku małżeńskiego wiąże się z nowymi prawami i obowiązkami pomiędzy małżonkami. Dochodzi do zmian w sferze finansowej, każdego z nich, gdyż powstaje wspólność ustawowa majątkowa małżeńska, czyli sytuacja w której oprócz majątku osobistego żony i majątku osobistego męża, wyróżnia się majątek wspólny obojga małżonków.
Nowożeńcy powinni mieć świadomość jakie zalety i wady wiążą się z powyższym stosunkiem prawnym, a jest ich wiele i ich znajomość może uchronić przed ewentualnymi rozczarowaniami oraz konsekwencjami w późniejszym czasie. Zamierzając zawrzeć związek małżeński warto aby partnerzy zadali sobie pytanie: Czy wyrażają wolę i chęć, aby jeden małżonek partycypował w dochodach drugiego małżonka?
Powinni mieć świadomość jakie ryzyko związane jest ze wspólnością majątkową, a przykładem może być zadłużenie się jednego z małżonków, co w praktyce oznacza, że jeżeli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków, co niewątpliwie wiąże się z konsekwencjami finansowymi dla obojga małżonków.
Na gruncie polskiego prawa zostały wyróżnione czynności, które nie mogą odbyć się bez zgody drugiego małżonka, a jej brak skutkuje nieważnością czynności. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym zgoda drugiego małżonka wymagana jest bezwzględnie do dokonania:
– czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków;
– czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal;
– czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego i przedsiębiorstwa;
– darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem darowizn zwyczajowo przyjętych.
Umowa zawarta przez jednego z małżonków, a wymagająca zgody drugiego małżonka, musi przez niego zostać potwierdzona. Jeżeli doszło do dokonania jednostronnej czynności prawnej bez wymaganej zgody drugiego małżonka, to taka czynność jest nieważna. Wyjątkiem jest sytuacja, w której jeden małżonek działa jako pełnomocnik (nie za zgodą, a w imieniu drugiego małżonka).
Składniki majątku wspólnego obojga małżonków:
Wspólność majątkowa małżeńska obejmuje wszystkie składniki majątku nabyte przez małżonków w czasie trwania związku małżeńskiego, a można zaliczyć do nich: wynagrodzenie za pracę każdego z małżonków, dochody z innych źródeł (np. dochód z najmu pomimo uzyskiwania czynszu z nieruchomości będącej własnością jednego z małżonków jest kwalifikowany jako majątek wspólny), środki zgromadzone na funduszach emerytalnych.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy precyzyjnie określa składniki wchodzące w skład majątku wspólnego takie jak:
1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego małżonków;
4) kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a subkonto w ramach konta ubezpieczonego ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300, z późn. zm.).
Wyłączenia:
Z majątku wspólnego wyłączone są między innymi składniki majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, nabyte przez dziedziczenie, zapisy testamentowe, darowizny (wyjątkiem jest sytuacja, w której darczyńca/testator wyraził wolę aby przypadły one obojgu małżonkom). Do majątku wspólnego nie wchodzi mienie służące zaspokojeniu osobistych potrzeb życia codziennego jednego z małżonków.
Ustanie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej:
Wspólność ustawowa majątkowa małżeńska może ustać na kilka sposobów, między innymi przez: rozwiązanie małżeństwa (rozwód), separację, śmierć małżonka, postanowienie Sądu, ogłoszenie upadłości jednego z małżonków, ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków oraz zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, która może zostać sporządzona przez wykwalifikowanego specjalistę jakim jest notariusz. Do zawarcia takiej umowy wymagana jest forma aktu notarialnego.
Ukształtowanie przez małżonków majątkowego ustroju umownego nie jest całkowicie swobodne. Małżonkowie mogą ustanowić rozdzielność majątkową, rozszerzyć wspólność ustawową, ograniczyć wspólność ustawową lub ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.
1) Umowa majątkowa małżeńska wprowadzająca rozdzielność majątkową, potocznie nazywana Intercyzą:
Z dniem zawarcia takiej umowy majątkowej małżonkowie wyłączają ustawową wspólność majątkową małżeńską i wprowadzają ustrój rozdzielności majątkowej na wszelkie rzeczy i prawa nabyte przez nich z jakiegokolwiek tytułu w czasie trwania związku małżeńskiego. Powstaje zatem rozdzielność majątkowa, a w małżeństwie funkcjonują tylko dwa oddzielne majątki i nie istnieje majątek wspólny małżonków. Zawarcie umowy wprowadzającej ustrój rozdzielności majątkowej nie wiąże się obligatoryjnie z zawarciem umowy o podział majątku wspólnego. Natomiast zawarcie takiej umowy daje możliwość każdemu z małżonków do swobodnego i w pełni skutecznego rozporządzania składnikami majątkowymi, które przypadną mu w wyniku podziału majątku wspólnego.
Warto podkreślić, że partnerzy, którzy jeszcze nie zawarli związku małżeńskiego także mogą zawrzeć taką umowę, ale jej skuteczność jest zależna od zawarcia małżeństwa. Wykluczone jest ustanowienie umowy wprowadzającej rozdzielność z datą wsteczną (może dokonać tego Sąd, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach).
Jest możliwe zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej wprowadzającej rozdzielność majątkową z terminem określonym w przyszłości.
Warto podkreślić, że ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie wyklucza dziedziczenia małżonków, czyli w przypadku śmierci żony/męża, żyjący małżonek zostaje powołany do dziedziczenia zgodnie z ustawą lub testamentem.
2) Umowa majątkowa rozszerzająca wspólność ustawową:
Umowa rozszerzająca wspólność ustawową daje małżonkom możliwość rozszerzyć umownie wspólność ustawową na niektóre kategorie przedmiotów i praw majątkowych, które zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym stanowią ich majątek osobisty. Taka umowa skutkuje tzw. sukcesją uniwersalną, czyli wejściem do majątku wspólnego małżonków takich przedmiotów majątkowych, które na przykład zostały nabyte przed zawarciem małżeństwa przez jednego z małżonków. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza jednak ograniczenia dotyczące składników majątku osobistego, które mogą poprzez umowę majątkową małżeńską stać się majątkiem wspólnym (np. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny).
3) Umowa majątkowa ograniczająca wspólność ustawową:
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadził możliwość sporządzenia umowy ograniczającej wspólność ustawową małżonków, a polegającej na wyłączeniu z majątku wspólnego niektórych jego składników, które zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym należą do majątku wspólnego (na przykład dochody z majątków osobistych każdego z małżonków nie będą wchodziły do ich majątku wspólnego). Dla umowy majątkowej ograniczającej wspólność ustawową charakterystycznym jest precyzyjne wskazanie, które składniki majątku wspólnego będą z niego wyłączone.
4) Umowa majątkowa małżeńska wprowadzająca rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków:
Umowa majątkowa małżeńska z wyrównaniem dorobków cechuje się tym, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa oraz obowiązek wyrównania dorobków po jej ustaniu. Ustrój taki ma na celu przede wszystkim ochronę interesów majątkowych tego z małżonków, który na skutek wykonywania obowiązków rodzinnych lub innych okoliczności (np. wychowywania dzieci, stanu zdrowia lub trudnej sytuacji życiowej) nie mógł powiększać swojego majątku w czasie trwania umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej ten ustrój. Dorobek oznacza wzrost wartości majątku każdego z małżonków, od momentu zawarcia umowy ustanawiającej ten ustrój do jego ustania. Zasady obliczania wartości dorobków określone są w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Wyrównania dorobków można dokonać w formie umowy w trakcie oraz po ustaniu małżeństwa. Jeżeli w wyniku takiej umowy następuje przeniesienie własności nieruchomości, umowa wymaga formy aktu notarialnego.
Umowa majątkowa małżeńska jest skutecznym sposobem zabezpieczenia, jeżeli jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą i istnieje ryzyko potencjalnych kłopotów finansowych, a także w przypadku gdy jeden z małżonków źle rozporządza majątkiem (np. uzależniony jest od gier hazardowych). W kwestii wyboru najodpowiedniejszego typu umowy wprowadzającego ustrój majątkowy małżeński dopasowany do potrzeb klientów, warto skonsultować się z notariuszem, który udzieli rzetelnych informacji na temat każdej z możliwych form zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej.